म १६ वर्षकी छु । उमेरले सानै भए पनि मेरो मनले धेरै कुरा भोगिसकेको छ । प्रेम, डर, आशा र निराशा । धेरैले मलाई बच्चा भन्छन्, तर मेरो भित्रको पीडा बच्चाको जस्तो छैन । त्यो धेरै भारी छ, धेरै गहिरो छ । मेरो जीवनमा प्रेम १४ वर्षको उमेरमै प्रवेश गरेको थियो । त्यो उमेरमा म किताबको पाना पल्टाउँदै भविष्यका सपना बुन्दै थिएँ । तर त्यही समय मेरो जीवनमा एउटा केटा आयो, सामान्य तर मेरो लागि असाधारण । उसँगको भेट साधारण थियो, तर बिस्तारै त्यो साधारणता मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो असाधारण अनुभूति बन्यो ।
    हामी बीच कुनै ठूलो वाचा थिएन, तर सानो–सानो कुरा हुँदै हामी नजिकियौं । उसले बोलेका सामान्य शब्दहरू पनि मेरो लागि विशेष लाग्थे । समय बित्दै जाँदा त्यो मित्रता प्रेममा बदलियो । हामीले कसैलाई ठूलो घोषणा गरेनौं, तर हाम्रो मनले एकअर्कालाई स्वीकार गरिसकेको थियो । तर संसार हामी जस्तो सजिलो छैन रहेछ । मेरो परिवारले यो कुरा स्वीकार गरेन । उनीहरूको नजरमा ऊ योग्य थिएन, न त आर्थिक रूपमा, न त सामाजिक हैसियतमा । समाज के भन्छ ? भन्ने प्रश्न बारम्बार दोहोरिन्थ्यो । मेरो सपना र मेरो मनबीच ठूलो युद्ध चल्न थाल्यो । अर्कोतर्फ, कानुन पनि हाम्रो सम्बन्धको विरुद्ध उभियो । उमेरको सीमा, विवाहको नियम, र समाजको संरचनाले हाम्रो प्रेमलाई अपराधजस्तै बनाइदियो । हामीले भागेर विवाह गर्ने निर्णय ग¥यौं । त्यो निर्णय सजिलो थिएन, तर हाम्रो मनमा अर्को कुनै बाटो देखिएन ।
    तर भाग्ने निर्णयले हाम्रो जीवनलाई नयाँ अध्याय होइन, ठूलो अन्धकारमा लग्यो । केही दिनमै हामीलाई प्रहरीले समात्यो । त्यो क्षण मेरो लागि सपनाबाट अचानक झस्किएर उठ्नु जस्तै थियो । सबै कुरा एकैछिनमा भत्कियो । उसलाई जबरजस्ती करणीको आरोपमा जेल राखियो । म छुट्टै राखिएँ । त्यो क्षण मैले जीवनमा पहिलो पटक महसुस गरेँ, एक्लोपन कस्तो हुन्छ भनेर । हामी सँगै थिएनौं, तर हाम्रो पीडा एउटै थियो । मलाई अझै विश्वास थियो, हामीले गल्ती गरेका छैनौं । हामीले एकअर्कालाई माया गरेका थियौं, भागेका थियौं, तर त्यो अपराध होइन भन्ने मेरो मनले चिच्याइरह्यो । तर कानुनको कठोरता मेरो भावनाभन्दा धेरै बलियो थियो । अदालत, प्रहरी, सरकारी वकिल कार्यालय सबै ठाउँमा मैले एउटै कुरा दोहोयाएँ । हामी सहमत थियौं । हामी प्रेममा थियौं । तर मेरो आवाज सानो थियो र प्रणाली ठूलो । मेरो कुरा कसैले गम्भीरतासँग सुनेन जस्तो लाग्थ्यो ।
    उसलाई मैले जेलको पर्खालभित्र छोडेँ । म बाहिर थिएँ, तर स्वतन्त्र थिइनँ । मेरो मन पनि त्यही पर्खालभित्र थुनिएको थियो । कक्षा १२ को परीक्षा सकियो । किताबहरू बन्द भए, तर मेरो जीवन खुल्न सकेन । विदेश जाने अवसरको कुरा आयो । धेरैले भन्थे । जाऊ, आफ्नो भविष्य बनाऊ । तर मेरो मन अझै त्यही जेलतिर फर्किएको थियो । म कसरी जान सक्छु, जब मेरो मुटुको आधा भाग त्यहीँ बन्द छ ? रातहरू लामो हुन थाले । निद्रा हरायो । सपनामा पनि उसको अनुहार आउँथ्यो । शान्त, तर दुःखी । म आफैंसँग प्रश्न गर्थें । के म दोषी हुँ ? कि हामी दोषी थियौं ? कि हाम्रो उमेर नै अपराध थियो ? समाजले नियम बनाउँछ, तर कहिलेकाहीँ ती नियमहरूले मान्छेको मनलाई बुझ्दैनन् जस्तो लाग्थ्यो । मेरो आमा पनि सानो उमेरमै विवाह भएकी थिइन् । मेरी जेठी दिदी पनि किशोरी अवस्थामा आमा बनेकी थिइन् । इतिहास दोहोरिएको जस्तो लाग्थ्यो, तर यसपटक परिणाम फरक थियो, दण्ड र अलगाव । म कहिलेकाहीँ सोच्थेँ के प्रेम पनि अपराध हुन सक्छ ? 
    त्यो दिन मैले पहिलो पटक बुझें शब्दहरू सधैं सत्यभन्दा कमजोर हुन्छन् । म अदालतको कोठाभित्र उभिएकी थिएँ । वरिपरी सबै कुरा औपचारिक थियो । कालो कोट, कागजका फाइल, कानुनी शब्दहरूको भारी आवाज । तर मेरो मनभित्र कुनै औपचारिकता थिएन । त्यहाँ केवल एउटा प्रश्न थियो । हामीले साँच्चै के अपराध गर्यौं ? उसलाई एक छेउमा लगिएको थियो । म उसलाई हेर्न चाहन्थेँ, तर आँखा जुधाउन पनि डर लाग्थ्यो । किनकी आँखा जुधेपछि आँसु रोकिँदैन जस्तो लाग्थ्यो । सरकारी वकिलको आवाज कठोर थियो । उसले शब्दहरू यसरी प्रयोग गरिरहेको थियो, मानौँ कथा होइन, एउटा केस फाइल पढिरहेको छ । नाबालिगलाई फकाएर भागेको... सहमतिमा होइन... कानुन उल्लंघन...। तर मेरो मन चिच्याइरहेको थियो । हामी भागेका थियौं, फकाएका थिएनौं । हामी प्रेममा थियौं, अपराधमा होइन । मैले बोल्ने पालो पाएँ । मेरो आवाज सुरुमा काँप्यो । हामी सहमत थियौं... हामी एकअर्कालाई चाहन्थ्यौं...। तर मेरो शब्दहरू त्यहाँको ठोस पर्खालले जस्तै रोकियो । न्यायाधीशको अनुहार भावहीन थियो । त्यो अनुहारले मेरो भावना बुझ्ने कुनै प्रयास गरेन ।
    त्यो दिन निर्णय भएजस्तो लागेन, केवल एउटा ढोका बन्द भयो । उसलाई जेल लगियो । म बाहिर निस्कँदा संसार फरक थिएन, तर मेरो लागि संसार नै बदलिएको थियो । बाटो उही थियो, मान्छे उही थिए, तर म आफैं हराएकी थिएँ । जेलको कुरा सुन्न पनि गाह्रो थियो । तर अझ गाह्रो थियो, उसलाई त्यहाँ भएको कल्पना गर्नु । उसको आवाज, उसको हाँसो, उसको साधारण उपस्थिति सबै कुरा अब जेलको पर्खालले थिचिएको थियो । म घर फर्किएँ । घर अब घर जस्तो थिएन । आमा मौन थिइन् । उनको मौनता करुणा थियो कि रिस, मैले छुट्याउन सकिनँ । बुबाको नजरमा म अब छोरी होइन, समस्या जस्तो देखिन थालेकी थिएँ । किन यस्तो गरिस् ? उनले सोधे । तर त्यो प्रश्नमा उत्तर खोज्ने इच्छा थिएन, केवल दोष थियो । म चुप लागेँ । किनकी मसँग शब्द थिए, तर ती शब्दहरूलाई कसैले सुन्न चाहेन । रातहरू अझै कठिन थिए । म झ्यालबाट बाहिर हेर्थें । आकाश उही थियो, तर मलाई त्यहाँ कुनै उत्तर छैन जस्तो लाग्थ्यो । 
    म सोच्थेँ यदि प्रेम नै गलत थियो भने, किन यो यति सही लाग्थ्यो ? यदि हामी अपराधी थियौं भने, किन हाम्रो मन यति निर्दोष थियो ? केही दिनपछि मैले जेल भेट्ने अनुमति पाएँ । त्यो भेट मेरो जीवनको सबैभन्दा लामो र छोटो दुवै क्षण थियो । ऊ त्यहाँ थियो । उसको अनुहार बदलिएको थियो, थाकेको, मौन, तर अझै उही थियो । हामी धेरै बोलेनौं । किनकी कहिलेकाहीँ शब्दहरू आवश्यक हुँदैनन् । उसले केवल भन्यो, तिमी ठिक छौ ? मैले मुस्कानको नाटक गरेँ । तर मेरो भित्र केही टुटेको थियो । म उसलाई त्यहाँ छोडेर बाहिर निस्किँदा मलाई लाग्यो । म आफैंलाई पनि त्यहीँ छोडेर आएँ । समाज फेरि आफ्नो गतिमा चलिरहेको थियो । तर मेरो जीवन रोकिएको जस्तो थियो । कक्षा १२ सकिएको थियो, तर भविष्य खुल्न सकेको थिएन । विदेश जाने कुरा फेरि आयो । गएपछि सबै ठीक हुन्छ । तर मेरो मनले सोध्थ्यो म त्यहाँ पुगेर पनि म नै हुन्छु त ? किनकी म जहाँ गए पनि, उसको याद मसँगै थियो । 
    एक रात मैले आमालाई सोधेँ । तपाईंलाई डर लागेन र सानो उमेरमा विवाह गर्दा ? आमा केही समय चुप बसिन् । त्यो मौनता लामो थियो । अन्त्यमा उनले भनिन् त्यो बेला डर भन्ने शब्द नै थिएन होला । त्यो उत्तरले मलाई अझै गहिरो सोचमा पु¥यायो । के हामीले भोगेको कुरा नयाँ हो ? कि पुरानै पीडाको नयाँ रूप ? दिनहरू बिस्तारै भारी हुँदै गए । कहिलेकाहीँ मलाई लाग्थ्यो बाँच्नु भन्दा हराउनु सजिलो होला । तर अर्को क्षण फेरि उसको अनुहार आउँथ्यो । त्यो अनुहारले मलाई रोक्थ्यो । एकदिन मैले जेलको पर्खाल बाहिर उभिएर सोचेँ, यदि हामी भागेर सफल भएको भए, के हाम्रो कथा फरक हुन्थ्यो ? जवाफ थिएन । किनकी यो कथा भाग्यले लेखेको थिएन, समाजले लेखेको थियो ।
    जेल बाहिरबाट मात्र होइन, भित्रबाट पनि फरक हुँदो रहेछ भन्ने कुरा मैले पछि बुझें । उसलाई भेट्न जाँदा हरेक पटक उस्तै ढोका खुल्थ्यो तर त्यो ढोकाभित्र प्रवेश गर्दा मेरो मन सधैं अलि अलि मर्दै जान्थ्यो । उसको अनुहार पहिलेको जस्तो थिएन । न त ऊ पूरै टुटेको थियो, न त पहिलेको जस्तो बलियो । बीचमै कतै हराएको जस्तो देखिन्थ्यो । तिमीलाई यहाँ आउन सजिलो छ ? उसले एकदिन सोध्यो । मैले उत्तर दिन सकिनँ । किनकी सजिलो शब्द यहाँ कतै फिट हुँदैनथ्यो । जेलभित्रको समय बाहिरको समयभन्दा फरक हुँदो रहेछ । त्यहाँ घडी चल्दैन जस्तो, तर दिनहरू भारी हुँदै जान्छन् । उसले मलाई एकदिन भन्यो, यहाँ सबैभन्दा ठूलो सजायँ जेल होइन, मौनता हो । मैले बुझें । किनकी मौनता भनेको आवाज नहुनु होइन, आवाज सुन्ने कोही नहुनु हो । बाहिर, मेरो जीवन अझै पनि सामान्य देखिन्थ्यो । तर भित्र, म पूर्ण रूपमा सामान्य थिइनँ । 
    मान्छेहरू मलाई भविष्यको कुरा सोध्थे, विदेश, पढाई, करियर । तर मेरो भविष्य एउटा नामसँग बाँधिएको थियो, जुन अहिले जेलको नम्बर भएर बसेको थियो । घरमा तनाव बढ्दै गयो । बुबा अझै पनि समाजको डरमा थिए । यो कुरा धेरै अगाडि बढिसक्यो, उनले एकदिन भने । तर अगाडि बढ्नु भनेको म बाँचिरहेको जीवनलाई काट्नु थियो । आमाको आँखामा भने फरक कुरा थियो । उनले धेरै नबोले पनि, कहिलेकाहीँ मलाई हेरेर लामो सास फेर्थिन् । जस्तो उनी आफैं पनि कुनै पुरानो घाउ सम्झिरहेकी छिन् । एक रात म निदाउन सकिनँ । मैले झ्याल खोलेँ । बाहिर अँध्यारो थियो, तर त्यो अँध्यारो मलाई डर लागेन । किनकी मेरो भित्रको अँध्यारो अझै गहिरो थियो । मैले आफैंसँग प्रश्न गरेँ, यदि उसलाई छोडिदिएँ भने म बाँच्न सक्छु ? तर उत्तर आउँदैनथ्यो । बरु अर्को प्रश्न आउँथ्यो, यदि उसलाई नछोडेँ भने म कहिलेसम्म यसरी बाँच्न सक्छु ? जेलमा अर्को भेटमा उसले भन्यो, तिमी बाँच, ठीक छ ? त्यो वाक्य साधारण थियो, तर त्यसमा पूरा जीवन लुकेको थियो ।
    मैले पहिलो पटक उसको आँखामा डर देखेँ । तर त्यो डर आफ्नो लागि थिएन । मेरो लागि थियो । त्यो दिन म बाहिर निस्किएँ । तर म पहिलेको म भएर होइन । म आधा व्यक्ति भएर बाहिर निस्किएँ । समाज उस्तै थियो । तर मेरो दृष्टि बदलिएको थियो । अब म मान्छेहरूको अनुहारभन्दा उनीहरूको मौनता बढी पढ्थेँ । किनकी मौनता नै यहाँ सबैभन्दा ठूलो भाषा थियो । समय बिस्तारै अघि बढिरहेको थियो, तर मेरो जीवन भने एउटै ठाउँमा अड्किएको जस्तो लाग्थ्यो । उसको मुद्दा अझै अदालतमै थियो । हरेक सुनुवाइसँगै उसको भविष्य झन् अनिश्चित हुँदै गइरहेको थियो । म बाहिर थिएँ, तर मेरो मन हरेक पटक त्यही काठको बेन्च, त्यही कठोर आवाज र त्यही मौन अनुहारहरूसँगै फर्किन्थ्यो । घरमा अब कुरा बदलिएको थियो । पहिले समाजले के भन्छ भन्ने  थियो । अहिले अब के गर्ने ? भन्ने दबाब बढेको थियो । बुबाले एकदिन स्पष्ट रूपमा भने, अब यो कुरा बन्द गर । तिमीले आफ्नो जीवन सोच । त्यो वाक्य साधारण थियो, तर मेरो लागि त्यो आदेश जस्तै थियो, भित्रको सम्बन्ध काट्ने । म केही बोलेनँ । किनकी बोल्दा पनि कसैले मेरो भित्रको आवाज सुन्दैन भन्ने थाहा भइसकेको थियो । विदेश जाने प्रक्रिया सुरु भयो । फाइलहरू, कागजहरू, पासपोर्ट–सबै तयार हुँदै थिए । तर मेरो मन अझै त्यही जेलको ढोकामा अड्किएको थियो । एकदिन आमाले मलाई एक्लै बोलाइन् । उनको आवाज शान्त थियो, तर आँखामा भारीपन थियो । तँ जानुपर्छ, उनले भनिन् । मैले सोधेँ, किन ? उनी केही क्षण चुप रहिन् । त्यो मौनताले धेरै कुरा भनिरहेको थियो ।
    बाँच्नको लागि । तर म भित्रभित्रै सोच्थेँ, के बाँच्नु भनेको छोड्नु हो ? उसलाई भेट्न गएको त्यो अन्तिम भेट जस्तो लाग्यो । उसको अनुहार अझै पनि त्यही थियो तर अब त्यसभित्र थकान मात्रै बाँकी थियो । उसले मलाई लामो समय हे¥यो । अनि नरम स्वरमा भन्यो, तिमी अब अगाडि बढ्नुपर्छ । मैले टाउको हल्लाएँ, तर त्यो स्वीकार थिएन । त्यो हार थियो । म बाहिर निस्किँदा मेरो पाइला भारी थिए । जस्तो म आफैंलाई त्यहीँ छोडेर आएकी थिएँ, फेरि पनि । घर फर्किएपछि सबै कुरा चुपचाप भयो । तर त्यो चुपचाप शान्त थिएन । त्यो चुपचाप भित्र हजारौँ कुरा बोलिरहेका थिए । एक रात मैले आफ्नो झोलामा पासपोर्ट राखेको देखेँ । त्यो क्षण मलाई लाग्यो मेरो जीवन अब दुई बाटोमा टुक्रिएको छ । एकतिर ऊ, अर्कोतिर भविष्य । तर यी दुई बाटा कहिल्यै एउटै दिशामा जाँदैनथे । मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ । आकाश उस्तै थियो, तर म उस्तै थिइनँ । अब म त्यो मान्छे थिएँ जो न त पूर्ण रूपमा यहाँ थियो, न त त्यहाँ । त्यो रात मैले पहिलो पटक गम्भीर रूपमा सोचेँ, यदि म गएँ भने, के म बाँच्नेछु ? र यदि म बसेँ भने, के म हराउनेछु ? जवाफ थिएन । किनकी यो प्रश्नहरूको मात्रै पीडा थिएन । यो निर्णयहरूको अनुभुति थियो, जहाँ हरेक विकल्पले केही न केही मार्छ । 

सन्ध्या खत्री
पनौती, काभ्रे