विवाह कुनै दुई व्यक्तिबीचको कानूनी सम्बन्ध मात्र होइन, विश्वास, प्रेम, सम्मान र जीवनभर एकअर्काको साथ दिने बाचा पनि हो । एउटा महिलाले विवाह गरेपछि आफ्नो जन्मघर छोडेर नयाँ घरलाई आफ्नै घर बनाउँछिन् । श्रीमान्को सुख–दुःखलाई आफ्नो सुख–दुःख सम्झिन्छिन् । परिवारका सबै सदस्यलाई आफ्नो मान्छे ठान्छिन् । आफ्ना सपना, चाहना र रहरहरूलाई पनि कहिलेकाहीँ परिवारकै खुसीका लागि त्यागिदिन्छिन् । वर्षौंसम्म घर सम्हाल्ने, श्रीमान्को उन्नतिका लागि साथ दिने, सन्तान जन्माउने र हुर्काउने काममा आफूलाई समर्पित गर्छिन् । उनलाई लाग्छ–यति धेरै माया, त्याग र विश्वासपछि आफ्नो वैवाहिक जीवन सुरक्षित हुनेछ । तर जब त्यही श्रीमानले अर्को महिलासँग सम्बन्ध राखेर विवाह गर्छन्, त्यसबेला एउटी महिलाको जीवनमा केवल एउटा सम्बन्ध मात्र टुट्दैन, उनको सम्पूर्ण अस्तित्व नै भत्किन्छ ।
    मैले भोगेका पीडाहरु समाजले पनि देखेको छ । त्यहि कारण रहेछ सामाजिक परम्परा अनुसार विवाह गर्ने चलन पनि । सामाजिक र कानुनी रूपमा गरिएको विवाहमा पनि समस्या आउँदो रहेछ । हो मन नमिल्न सक्छ । तर मिल्दा मिल्दैको मनमा कसरी गरिन्छ बहुविवाह ? श्रीमान्सँग लामो समयसम्म एउटै छानामुनि जीवन बिताएँ । दुई सन्तान जन्माएँ । श्रीमान्को व्यवसायमा सहयोग गरें । एउटा सुखी परिवार निर्माण गर्ने प्रयास गरें । तर समयसँगै श्रीमान्को व्यवहार परिवर्तन हुन थाल्यो । सानो–सानो कुरामा रिसाउने, घरमा कम बस्ने, परिवारबाट टाढिँदै जाने, श्रीमतीसँगको सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्ने जस्ता व्यवहारहरू सामान्य झगडा मात्र होइन रहेछन् भन्ने कुरा पछि थाहा भयो । अन्ततः श्रीमानले अर्की महिलासँग विवाह गरेर सँगै बस्न थालेको तथ्य खुलेपछि वर्षौंदेखि निर्माण भएको विश्वास एकै क्षणमा चकनाचुर भयो ।
    कानुनले बहुविवाहलाई अपराध मानेको छ, तर कानुनले सजाय दिएर मात्र महिलाले गुमाएको विश्वास, सम्मान र मानसिक शान्ति फिर्ता दिन सक्दैन । अदालतले फैसला दिन सक्छ, दोषीलाई सजाय दिन सक्छ, तर वर्षौंसम्म सँगै बिताएका सम्झना, परिवार जोगाउने प्रयास र एक महिलाले मनभित्र बोकेका सपना फेरि जोड्न सक्दैन । त्यसैले बहुविवाह केवल कानुनी अपराध मात्र होइन, एउटा महिलाको जीवनभरको विश्वासमाथिको गम्भीर आक्रमण पनि हो । समाजमा धेरैजसो बहुविवाहका घटनामा महिलाले नै बढी पीडा भोग्नुपर्छ । श्रीमानले दोस्रो विवाह गरे पनि समाजले प्रश्न श्रीमतीलाई नै गर्छ, घर किन जोगाउन सकिनौ ? श्रीमान् किन टाढा भए ? यस्ता प्रश्नहरूले पीडित महिलाको घाउमा नुनचुक थप्ने काम गर्छन् । वास्तविक दोषीभन्दा पीडित महिलाले बढी स्पष्टीकरण दिनुपर्ने अवस्था आज पनि धेरै ठाउँमा देखिन्छ । यही कारणले धेरै महिलाहरू अन्याय सहेरै बस्न बाध्य हुन्छन् । 
    बहुविवाहले एउटा परिवार मात्र होइन, धेरै जीवनहरू भत्काउँछ । पहिलो श्रीमतीले आफ्नो जीवनको आधार गुमाउँछिन्, दोस्रो सम्बन्धमा जोडिएकी महिलाको भविष्य पनि अन्योलमा पर्न सक्छ, र सबैभन्दा ठूलो असर निर्दोष सन्तानमा पर्छ । त्यसैले बहुविवाहलाई व्यक्तिगत निर्णय भनेर सामान्यीकरण गर्न मिल्दैन । यो कानुन, नैतिकता, पारिवारिक उत्तरदायित्व र मानव संवेदनासँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । वर्षौंसम्म साथ दिएको व्यक्तिबाट नै धोका पाउनु एउटी महिलाका लागि जीवनकै सबैभन्दा ठूलो पीडा बन्न सक्छ । बहुविवाहको घटना कुनै एक दिनमा सुरु हुँदैन । यसको सुरुवात सानो–सानो परिवर्तनबाट हुन्छ । पहिले सधैं परिवारलाई समय दिने श्रीमान विस्तारै घरमा कम बस्न थाल्छन् । सानो कुरामा पनि रिसाउने, श्रीमतीसँग खुलेर कुरा नगर्ने, फोन लुकाउने, घरबाहिर धेरै समय बिताउने, परिवारभन्दा बाहिरका मानिसलाई प्राथमिकता दिने जस्ता व्यवहारले सम्बन्धमा दूरी बढ्दै जान्छ । तर एउटी श्रीमतीले यी सबै परिवर्तनलाई पनि परिवार बचाउने आशाले सहेर बसिरहेकी हुन्छिन् । उनलाई लाग्छ, सायद कामको तनाव होला, केही समयपछि सबै ठीक होला । तर जब उनले आफ्नो श्रीमान अर्को महिलासँग सम्बन्धमा रहेको र विवाहसमेत गरिसकेको यथार्थ थाहा पाउँछिन्, त्यो क्षण के हुन सक्ला ? संसार नै रोकिएजस्तो भयो । यति वर्षसम्म विश्वास गरेर बिताएको जीवन, सँगै देखेका सपना, परिवार जोगाउन गरेको संघर्ष र गरेको त्याग सबै व्यर्थ भएको अनुभूति भयो । सबैभन्दा पीडादायी कुरा त यो थियो कि जसलाई आफ्नो जीवनको सबैभन्दा नजिकको व्यक्ति ठानेकी थिएँ, त्यही व्यक्तिले मलाई सबैभन्दा ठूलो धोका दिएको थियो ।
    मैले श्रीमान्को व्यवसायमा साथ दिएकी थिएँ । सन्तान हुर्काएकी थिएँ । परिवारलाई प्राथमिकता दिएकी थिएँ । मेरो खोट नै केहि छैन । मात्र म घर छाडेर बाहिर अरु केटा मान्छेसँग सम्बन्ध राख्न हिडेको थिईनँ । उनको खुशीमा म रमाईरहेको थिएँ । उनको काममा सहयोग गरिरहेको थिएँ । अन्ततः श्रीमानले अर्की महिलासँग विवाह गरी सँगै बस्न थालेको थाहा पाएपछि मेरो अवस्था कस्तो भयो होला ? म मानसिक पीडामा परें । मैले केवल श्रीमान गुमाएको होईन । आफ्नो आत्मविश्वास, आत्मसम्मान र जीवनको आधार नै गुमाएको महसुस गरें । रातभर निद्रा नलाग्ने, मनमा अनेक प्रश्न खेलिरहने, भविष्यको चिन्ता, समाजको दृष्टि र सन्तानको जिम्मेवारीले उनको जीवन अत्यन्त कठिन बनायो । यति ठूलो पीडाका बीच पनि मैले हार मानिनँ । अन्यायलाई स्वीकार गरेर मौन बस्नुको सट्टा कानुनी बाटो रोजें । प्रमाण सङ्कलन गरें । अदालतको ढोका ढकढक्याउन पुगें । न्यायको माग गरें । यो निर्णय सजिलो थिएन । अदालत धाउनु, आफन्त र समाजका प्रश्नहरूको सामना गर्नु, आफ्नै जीवनका निजी घटनाहरू सार्वजनिक गर्नु कुनै पनि महिलाका लागि अत्यन्त पीडादायी हुन्छ । तर मैले आफ्नो मात्र होइन, आफ्ना सन्तानको भविष्य र आफ्नो सम्मानका लागि यो संघर्ष रोजें । यही संघर्षले मलाई कमजोर होइन, अझ बलियो बनायो । मेरो पीडा केवल व्यक्तिगत दुःख होइन, अन्यायविरुद्धको एउटा साहसी आवाज पनि बन्न पुग्यो । 
    परिवार बालबालिकाको पहिलो विद्यालय हो । उनीहरूले बोल्न, हिँड्न, माया गर्न, विश्वास गर्न र सम्बन्धको अर्थ बुझ्न सबैभन्दा पहिले आफ्नै परिवारबाट सिक्छन् । जब त्यही परिवारमा विखण्डन आउँछ, सबैभन्दा ठूलो असर निर्दोष बालबालिकामाथि पर्छ । उनीहरूले कुनै गल्ती नगरे पनि बाबुआमाबीचको विवाद, तनाव र अलगावको पीडा भोग्न बाध्य हुन्छन् । हामीबाट जन्मिएका दुई सन्तान हाम्रो सम्बन्ध बिग्रिएपछि सबैभन्दा संवेदनशील अवस्थामा पुगे । उनीहरूका लागि बाबु भनेको सुरक्षा र आमा भनेकी माया हुन् । तर जब बाबु परिवारबाट टाढा जान्छन् र अर्को विवाह गर्छन्, बालबालिकाको मनमा अनेक प्रश्न उठ्न थाल्छन् । बाबु किन आउनुहुन्न ? हाम्रो परिवार किन छुट्टियो ? के हाम्रो कारणले यस्तो भयो ? यस्ता प्रश्नको उत्तर उनीहरूले पाउँदैनन् । यही अन्योलले उनीहरूको बाल्यकालमा गहिरो मानसिक असर पार्न सक्छ । 
    बाल्यकालमा आमाबाबुको माया बराबरी आवश्यक हुन्छ । तर बहुविवाहपछि धेरैजसो अवस्थामा आमाले नै सन्तानको सम्पूर्ण जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, खानपान, दैनिक हेरचाहदेखि लिएर भावनात्मक साथसम्म सबै जिम्मेवारी एउटै व्यक्तिको काँधमा आउँछ । यसले आमालाई शारीरिक, मानसिक र आर्थिक रूपमा निकै थकित बनाउँछ । अर्कोतर्फ बालबालिकाले बाबुको साथ र समय गुमाउँदा उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा पनि असर पर्न सक्छ । कानुनले बाबुआमा दुवैलाई सन्तानप्रति समान जिम्मेवार मानेको छ । विवाह टुटे पनि बाबुको दायित्व समाप्त हुँदैन । सन्तानको पालनपोषण, शिक्षा, स्वास्थ्य र उज्ज्वल भविष्य सुनिश्चित गर्नु दुवै अभिभावकको साझा कर्तव्य हो । तर व्यवहारमा यस्तो जिम्मेवारी धेरैजसो आमाको काँधमा मात्र आइपर्छ । प्रस्तुत घटनाले पनि यही यथार्थलाई देखाउँछ । त्यसैले बहुविवाहको असर केवल पति–पत्नीबीच सीमित हुँदैन, यसले अर्को पुस्ताको भविष्यसमेत प्रभावित बनाउँछ । एक महिलाले विवाह गर्दा केवल श्रीमानसँग सम्बन्ध गाँस्दिनन्, उनी आफ्नो सम्पूर्ण भविष्य, विश्वास र सपनालाई पनि त्यो सम्बन्धसँग जोड्छिन् । उनले आफ्नो जन्मघर छोडेर नयाँ घरलाई आफ्नै घर बनाउँछिन् । नयाँ परिवारलाई आफ्नो परिवार ठान्छिन् । श्रीमान्को सफलता आफ्नै सफलता सम्झिन्छिन् । सन्तान जन्माउँछिन्, रातदिनको दुःख गरेर हुर्काउँछिन्, परिवारको सुखका लागि आफ्ना धेरै इच्छा र चाहनाहरू त्याग्छिन् । उनलाई लाग्छ, जीवनभर यही सम्बन्ध उनको सबैभन्दा ठूलो आधार हुनेछ ।
    तर जब त्यही आधार अचानक भत्किन्छ, तब शब्दले बयान गर्न नसकिने पीडा जन्मिन्छ । आफ्नो श्रीमान्ले अर्को महिलासँग विवाह गरेको कुरा थाहा पाउनु भनेको केवल एउटा खबर सुन्नु होइन, आफ्नै जीवनको एउटा ठूलो हिस्सा समाप्त भएको महसुस गर्नु हो । मनमा एउटै प्रश्न घुमिरहन्छ, मैले कहाँ गल्ती गरें ? यति धेरै वर्षको माया र विश्वासको मूल्य यत्ति मात्र थियो ? मेरो त्यागको कुनै अर्थ थिएन ? यी प्रश्नहरूको उत्तर कसैले दिन सक्दैन ।  म कति रोएँ होला । रातभर आँसु झारें होला, सन्तानको अनुहार हेरेर आफूलाई सम्हालि पनि होला, एक्लै हुँदा मनभित्र हजारौं पटक भत्किएको पनि होला । समाजका मानिसहरूले सहानुभूति भन्दा बढी जिज्ञासा देखाए पनि होलान् । कतिले मलाई नै दोष दिए होलान् । तर यी सबै पीडाभन्दा ठूलो कुरा थियो, आफ्नो आत्मसम्मान जोगाउनु । मैले आफूलाई सम्झाएँ कि अन्याय सहेर बस्नु समाधान होइन । आफ्ना अधिकारका लागि उभिनु नै साँचो साहस हो । अदालत पुग्नु उनको बाध्यता मात्र थिएन, आत्मसम्मानको घोषणा पनि थियो । आफ्नो जीवनमा आएको अन्यायलाई कानुनको अगाडि राखें । यो लडाइँ केवल आफ्नो लागि होइन, आफ्ना सन्तानका लागि, भविष्यमा यस्तै पीडा भोग्न सक्ने अन्य महिलाका लागि पनि हो । यो संघर्षले मलाई भित्रभित्रै धेरै चोट पु¥यायो, तर यही संघर्षले मलाई अझ दृढ पनि बनायो ।
    आज पनि त्यो पीडा पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन । विगतका सम्झनाहरू कहिलेकाहीँ मनमा आइरहन्छन् । तर अब म पहिलेको जस्तो कमजोर छैन । मैले बुझिसकेकी छु । महिलाको मूल्य कसैको स्वीकृतिमा होइन, आफ्नै आत्मसम्मानमा हुन्छ । श्रीमान्ले साथ छोडे पनि आफ्नो अस्तित्व समाप्त हुँदैन । आफ्ना सन्तानको भविष्य, आफ्नो स्वाभिमान र न्यायप्रतिको विश्वासले मलाई फेरि उठ्न सिकाएको छ । मलाई एउटा पीडित महिलाबाट साहसी, आत्मनिर्भर र अन्यायविरुद्ध उभिन सक्ने व्यक्तित्वमा रूपान्तरण गरेको छ । बहुविवाह केवल कानुनले निषेध गरेको अपराध मात्र होइन, यसले एउटा महिलाको आत्मसम्मान, विश्वास, पारिवारिक सम्बन्ध र सन्तानको भविष्यलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गर्ने सामाजिक समस्या पनि हो । वर्षौंसम्म साथ दिएर परिवार निर्माण गरेकी श्रीमतीले अन्ततः आफ्नै जीवनसाथीबाट विश्वासघातको पीडा भोग्नु पर्दाको पीडा कस्तो होला ? 
    बाबु आमाको घटनामा सबैभन्दा निर्दोष पीडित बालबालिका पनि हुन् । उनीहरूले बाबुआमाबीचको विवाद, परिवारको विखण्डन र असुरक्षित वातावरणको असर सानै उमेरदेखि भोग्नुपरेको छ । बहुविवाहको असर केवल पति–पत्नीबीच सीमित रहँदैन, यसले सम्पूर्ण परिवार र विशेषगरी सन्तानको भविष्यलाई समेत प्रभावित बनाउँछ । यही कारणले यस्ता घटनामा कानुनी उपचारसँगै बालबालिकाको सर्वोत्तम हित र महिलाको सम्मानलाई पनि समान प्राथमिकता दिन आवश्यक हुन्छ । नेपालको कानुनले बहुविवाहलाई दण्डनीय अपराध मानेर महिलाको वैवाहिक अधिकारको संरक्षण गर्ने प्रयास गरेको छ । तर कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँगै समाजमा महिलाप्रति सम्मान, समानता र उत्तरदायित्वको भावना पनि विकास हुन आवश्यक छ । अन्याय सहनु महिलाको कर्तव्य होइन, आफ्नो अधिकारका लागि कानुनी बाटो रोज्नु उनको संवैधानिक अधिकार हो । वैवाहिक सम्बन्धको आधार विश्वास, सम्मान, निष्ठा र जिम्मेवारी हो। जब यी आधारहरू कमजोर हुन्छन्, त्यसको परिणाम केवल सम्बन्ध विच्छेद वा कानुनी विवादमा सीमित रहँदैन, यसले व्यक्तिको सम्पूर्ण जीवनलाई प्रभावित पार्छ । 
    बहुविवाहजस्ता घटनालाई रोक्न कानुनी सजाय मात्र पर्याप्त हुँदैन, पारिवारिक नैतिकता, सामाजिक चेतना, लैङ्गिक समानता र मानव संवेदनालाई पनि सँगसँगै सुदृढ बनाउन आवश्यक छ ।  यस्ता घटनाबाट समाजले एउटा गम्भीर पाठ सिक्नुपर्छ—कुनै पनि व्यक्तिको विश्वास, आत्मसम्मान र जीवनमाथि खेलबाड गर्ने अधिकार कसैलाई छैन र न्याय अन्ततः सत्य र अधिकारको पक्षमा उभिनुपर्छ । 

विद्या घिमिरे
बनेपा, काभ्रे