मेरो जन्मभुमि । हरेक बिहान हरियो, पाइला राखे सहज, हावा बोकी कहानी सुनाउने जसरी । तीन दाजुभाईको बीचको एक्ली बहिनी म सम्भावले हुर्किएँ । माया र ममताले भरिपूर्ण त्यो परिवारले मलाई कहिल्यै हरेक अभाव महसुस गराएन । तर मेरो चाहना, मेरो आकांक्षा अर्को स्तरकी थिई । पढ्ने, सिक्ने, फरक बन्ने चाहना । विद्यालयमा भै बाहिर केही नपढ्दा पनि, म पढाइको दिव्यशक्ति खोज्दै गरी बिजोग भएँ । सगरमाथा र लुम्बिनीको बीचमा एउटा सानो गाउँ छ, जहाँ बिहानको किरणले बोट बिरुवाको पातलाई सुनको टुक्रा बनाउँछ । म त्यही गाउँमा हुर्किएँ, जहाँ धानको गह्रौं गन्धले बालापनमा रोटीको स्वाद ल्याउँथ्यो । म तीन दाजुभाईको एक्ली बहिनी सबैको माया पाएँ, तै पनि जीवनको यात्रामा मैले अरूले जस्तो सहुलियत पाएँ भनि हाल्न सकिन्नँ ।
    पढ्न मन थियो तर आर्थिक अवस्था कमजोर । कक्षा ६ पढ्दै गर्दा पढाइ छोड्नु प¥यो । विद्यालय टाढा थियो । अनि पुस्ताको सोचाई पनि त्यही थियो छोरी मान्छेलाई धेरै पढाई किन ? सायद समाजलाई लाग्थ्यो, शिक्षाले छोरीमा सपनाको रोग लाग्छ । तर मेरो भित्र कुनै रोग थिएन, प्रेम थियो । रविन थियो । ऊ कक्षा ७ मा पढ्दथ्यो । म भन्दा एक वर्ष जेठो । हामी स्कूलबाटै साथी भएका थियौं । समयसँगै मित्रता प्रेममा बदिलियो । मेरो प्रेमकथा सुरु भयो गाउँमै रविनसँग, जो एक वर्ष सिनियर हुँदा पनि मेरो प्रिय साथी बने । कक्षा ६–७ पढ्दा भेटघाट, रमझम, मित्रता... अनि प्रेम । डेढ वर्षको प्रेमले हामीलाई श्रृंखलाबद्ध ग¥यो, हामी भाग्यौँ, हामी मिल्यौं । समाजले त्यो निर्णयलाई स्वीकार्यो, हामीलाई दबाब दिएको थिएन । कस्तो प्रेम थियो, कुन परिस्थितिको सामना ग¥यो, दुवै थरी परिवारको समर्थन नपाएर पनि हामीले आत्मविश्वासलाई नचुकाउने निर्णय ग¥यौ ।
विवाहको केही समयपछि मैले महसुस गरें गर्भवती भएँ । यो खबरले हामी दुवैलाई अचम्म बनायो । मंसिरदेखि महिनावारी बन्द भयो, पुष हुँदै वर्षभरी हामीलाई थाहा नै भएन, तर म गर्भवती बनेकी थिइँ । बच्चासँग पहिलो भेट सपनामा मात्रै देखिने आशाको आकारमा हाम्रो जीवनको नयाँ सूर्योदय थियो । राजधानीको भविष्य र नगरको अँध्यारो । २०७२ साल चैत्रको दोस्रो साता हामी काठमाडौं आइपुग्यौं । सुन्नी सपना थियो थोरै समय शहरमा आराम गर्ने, केही खर्चलाई बचत गर्ने, फेरि गाउँ फर्किने । गाउँको धेरै साथीहरू काठमाडौंमै काम पाइसकेका थिए, केही घर बनाउन ठेकेदारसँग मिलेर काम गरिरहेका थिए । हामी पनि त्यही समूहमा मिल्यौं । ठेकेदारले महिलालाई ३५० र पुरुषलाई ५०० ज्याला दिने निर्णय गरे पछि, रोजगारीका छालहरू हामीलाई अक्षरशः अगाडि लिएर गए । तर म गर्भवती भएकाले भारी बोकेर काम गर्न सकिनँ सक्ने अंश गर्न थालें, म क्षमतानुसार अघि बढें । रविनले निरन्तर साथ दियो । खर्च घट्दै गयो तर हामीले एक अर्काे प्रति भरोसा राख्यौं । काम गरेर जीवन निर्वाह गरौ । बैशाखको समाप्ति समीप, हामी घर फर्कने योजना बनाउँदै थियौं ।
    २०७२ बैशाख १२ गतेको बिहान, प्राकृतिक सुरुवाती हलचलले हामीलाई साँघुरो बनायो । निर्माणाधीन इँटाहरू बीच हामी माथिल्लो तल्लामा थियौं । अचानक भूकम्पले जमिन हल्लायो हरेक इँटा गुँड माथि खस्दै गयो । सररर, चपचप, अनि दर, धुलो र त्रास । अरू भागे, म भाग्न खोज्दा सकिनँ । इँटाहरूले थिच्यो मेरो गर्धन र मेरो खुट्टा । त्यसपछि मैले संसार देखिनँ । चेतना विहीनता, पीडा, आवाज सबै एकैचोटि बज्यो । जब बिउँझिएँ, शरीर चल्न सक्दैन । डाक्टरका शब्दहरू स्पाइनल इन्जुरी भएको छ मेरो ज्यानमा हिर्कियो, मेरो मन बरफियो । म ६ महिनाको गर्भवती थिएँ, तर मेरो शरीरले म भन्दै मर्ने निर्णय गरिदियो । मेरुदण्डको चोटले सम्पूर्ण शरीरलाई एकाएक थोप्लो बनायो । शिक्षण अस्पतालमा मेरो उपचार सुरु भयो । तुरुन्तै स्पाइनल इन्जुरी पुनस्र्थापना केन्द्रमा स्थानान्तरण गरियो । त्यहाँ चिकित्सकीय सेवा मात्र होइन, जीवनलाई नयाँ पाटो दिन चाहने उद्देश्यले बनाइएको संस्था भएकाले सहज भयो । तीन खालका बिरामी विभाजन विशेष हेरचाह, तत्कालै उपचार, र डिस्चार्ज योग्य । यो व्यवस्थामा मेरा लागि नयाँ बाटो खुलेर आयो । फिजियोथेरापी, अकुपेसनल थेरापी, नर्सिङ्ग, ल्याब, एक्सरे तर विशेष कुरा ः व्यवसायिक तालिम । ह्विल चेयर चलाउन, कपडा सिलाउन, जुत्ता, कागजको माला बनाउन । सबथरी सीप, जसले जीवनमा आत्मनिर्भरता ल्याउन सक्यो ।
    कपडा बुनाई तथा जुत्ता बनाउने सीप केवल एउटा पेशा होइन । यो परिवर्तनको माध्यम हो । महिलाको आत्मविश्वास, आत्मसम्मान र आर्थिक स्वतन्त्रता यही सीपले दिलाउन सक्छ । आजको पुस्ताले यो सीप सिक्न हिचकिचाउनु हुँदैन । तपाईं पनि सिक्नुहोस्, आफू बदलिनुहोस् । अनि समाज बदल्न सुरु गर्नुहोस् । गतिरहित, बोलीबिहीन लाग्दै गर्दा, म भित्र एउटा विचार आयो यदि म सिकेकै भएँ ? रविन र मेरी सासुले मैले नपाउने यी तालिमहरू लिएर मसँगै हौंसे । उनीहरू मात्र थिएनन्, मेरो जीवनको सहारा बने । अस्पताल हाम्रो नयाँ परिवार बन्यो । सुत्केरीका लागि धुलिखेल अस्पताल पठाइयो, जहाँ मेरो बच्चा जन्मियो छोरी लक्ष्मी । छोरी जन्माउनु मात्र होईन जन्मिएपछि जिउने वातावरण बनाउने स्वीकृति, सेवा, स्याहार म सबैभन्दा बढी मात्रामा पाए । अस्पतालका डाक्टर, नर्स, स्टाफ जसले मेरो जीवन फिर्ता ल्याए, तिनीहरूको माया र समर्थनले भन्नै नसकिने तहको आशा दियो ।
    समयसँगै मेरो स्वास्थ्य सुधार हुँदै गयो । मैले पनि अस्पतालको तालिम लिएँ, अब घरीघरी ठ्याक्कै काम गर्न सक्ने स्तरमा पुगेँ । रविन र म मिलेर घरमै बसेर मैनबत्ति, पर्स, मालाहरू आदि बनाउन थाल्यौं । टाढा–टाढाको मार्केटदेखि सामाजिक सञ्जालको मञ्चसम्म हामी पुग्ने भयौं । छोरी लक्ष्मी हुर्किन थालिन । उनी हाँस्छिन्, बोल्छिन्, अगाडि बढ्छिन् । हाम्रो प्रयास उनको उज्जवल भविष्यतर्फ छ । हाम्रो व्यवसाय अब रोजगारी मात्र होइन, आत्मनिर्भरता बनिसकेको छ । मैले बिर्सिन चाहेँ तर सम्झाइरहियो म एक पटक मृत्युको मुखबाट फर्किएँ । त्यो अर्थ दिन्छ । सृजना गर्न प्रेरित गर्छ । भूकम्पले मात्र घर–जन र जीवन ध्वस्त बनायो भन्ने छैन यसले समाजको संरचना, राज्यको कमजोर पक्ष उजागर ग¥यो । त्यसै वर्षको चार वर्षपछि, कोरोना महामारी आयो । यो नयाँ प्रकारको महामारीले सबैलाई संक्रमण र असुरक्षाको मुहार देखायो । फेरि प्रश्न उठ्यो राहत, अनुदान, पुनर्निर्माण कसले दिने ? फेरी विकट जिल्लाहरुमा भुकम्प आईरहेको छ । अहिले विश्वका सम्पन्न भनिएका मुलुकुहरु पनि भुकम्प र विपत्तिका कारण तहस नहस भएका छन् । 
    त्योबेला पनि राजनीतिक दलहरू झगडामा थिए । सरकार बनाउने, ढाल्ने । को कहाँ आउने तिनीहरूको खेल थियो । अहिले पनि त्यस्तै छ । समाज दिक्क छ । समाज सेवाका नाममा हुन थालेको अराजकता पनि पक्कै कठोर छ । असोज १०–१२ मा पनि त्यस्तै देखियो । लाभग्राहीहरूको नाम छन्, तर रकम छैन । सूची छन् तर वितरण छैन । बहस मात्रै छ कार्य छैन । मृतक परिवार, घाइतेहरू, सुकुम्बासीहरू सबैभन्दा वञ्चित छन् । तर अस्पतालले हामीलाई साथ दियो । अस्पतालले हाम्रो भूतदेखि भविष्यको मार्ग खोल्यो । हामी ऋणी छौं । आभारी छौं र पुर्नजीवन दिएकोमा गौरवान्वित छौं । म जहाँ जन्मे र हुर्के त्यो भूकम्प प्रभावित जिल्ला त होइन, तर भूकम्पले मलाई मात्र होइन हाम्रो सपनाहरू, हाम्रो जीवनलाई छोयो । कतिजना महिला किशोरमै गर्भवती, असुरक्षित, बिना सहयोग, अस्पतालबाट टाढा छन् । कतिजना अपाङ्ग भएका छन्, आफ्नो सम्पत्ति गुमाएका छन्, परिवार नयाँ जीवनसँग सामजस्य गर्न सकेका छैनन् । त्यसैले भूकम्प र कोरोना दुबै विपद् अनुभव गरेको यात्राकी एक सामान्य महिला, एउटा आवाज बन्न चाहन्छु । म चाहन्छु ती महिला, ती परिवारहरू पहुँचमा आउँन; राज्य सुरक्षित संरचना बनाओस् । विपद्को पूर्व तयारी, सहयोग, आत्मनिर्भरता निर्माण सार्वजनिक नीति बनाएर कार्यान्वयन गर्न सकोस । 
आज म त्यहि २०७२ बैशाख १२ पनि सम्झिरहेकी छु । दिन बित्दा, वर्ष बित्दा पनि त्यो दिन कहिल्यै मेटिँदैन । त्यो दिनले मेरो जीवनमा क्रान्तिकारी मोड ल्यायो । तर आज, छोरी लक्ष्मीलाई हेरिरहेको म, भविष्यमा उनलाई पढाई, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा मिलाउने आशा गर्छु । हामी मजदुरी गरेर भए पनि उज्ज्वल भविष्य तिर लागिरहेका छौं । पीडाले थिचेर मात्र हौसला गुमाउनु हुँदैन भन्ने । अस्पतालको स्याहार, तालिम, चिकित्सा, अभियान्ता यी सबैले जीवनको वापसी सम्भव तुल्याए । अझै थुप्रै जिम्मेवारी बाँकी छ राज्य समुचित व्यवस्था बनाओस्, दलवर्चस्व भन्दा बढी मानवता बढी प्राथमिकता पाओस् ।
    यो सत्य, संवेदनशीलता, नारी शक्ति, नारी आत्मनिर्भरता, र समाजमा सहकार्यको सन्देश हो । म चाहन्छु तपाईंहरु पनि हरेक विपद्बाट एउटा पाठ सिक्नुहोस्, जीवनलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि परिवर्तन गर्ने प्रेरणा पाउनुहोस् । सोचे जस्तो हुँदैन जीवन...। तर हरेक अनुभुतिले जीवनलाई अर्थ दिन्छ, आशा दिन्छ । 

उन्नती पाठक
काठमाडौ